Gmina Mrozy1. Mrozy Nie wiadomo na pewno, skąd wzięła się nazwa Mrozy. Jak podaje Adolf Pawiński wieś Mrozy miała pierwotną nazwę Grozy i pochodzi z czasów późnego osadnictwa połowy XVI wieku. Okolice porośnięte wówczas puszczą nie były atrakcyjne dla osadników. Płynąca rzeczka oraz przechodzący trakt z Kałuszyna do miasta Kuflew, stały się dogodnym miejscem dla kolonistów niemieckich na lokację osad wiejskich. Karczowanie drzew, szczególnie dębowych i ostry klimat stanowiły niemałą trudność, może dlatego pojawiła się nazwa Grozy. Groza, groźny znaczyło "okropny, wstrętny, ogromny", na Rusi groza znaczy "burza" Nazwę osady zmieniono na Mrozy. Dlaczego? Zdaniem Stanisława Gnoińskiego, "Mróz" to przezwisko kogoś o twardym, nieprzyjemnym i zimnym charakterze. Mogło tak być, ale sądzę, że raczej klimat mógł spowodować nadanie takiej nazwy. Jest tu ostry, specyficzny mikroklimat, spowodowany wysokością położenia i dużą ilością wód zaskórnych. Lato jest chłodniejsze i bardziej wietrzne, a zima bardziej ostra, niż w okolicznych miejscowościach. Śnieżna pokrywa utrzymuje się tu dłużej niż gdzie indziej, czym można tłumaczyć tę nazwę. Legenda głosi, że zima w Mrozach dokuczyła napoleońskim żołnierzom, którzy w 1812 roku zamarzli, ale ten fakt nie mógł spowodować zmiany nazwy, ponieważ już w XVIII w. Mrozy wymienione są w wykazie dróg na linii Mińsk - Siedlce. Również na mapie powiatu nowomińskiego z 1795 r., znajduje się osada Mrozy. Do czasu wykształcenia się podziału administracyjnego Mazowsza na ziemie i powiaty, Mrozy stanowiły część ziemi czerskiej. W 1795 roku, w wyniku III rozbioru, znalazł się pod zaborem austriackim i należał do okręgu Wiązownej. Po włączeniu go w 1809 roku do Księstwa Warszawskiego i utworzeniu w 1810 roku powiatów, Mrozy i okolice należały do departamentu warszawskiego, w powiecie siennickim. W dobie Królestwa Polskiego pod panowaniem caratu rosyjskiego następowały zmiany i podziały administracyjne. Po powstaniu styczniowym /1863 r./ rząd rosyjski zlikwidował całkowicie autonomię Królestwa Polskiego, które Ustawą z 1866 roku podzielił na 10 guberni, 85 powiatów i wprowadził gminy wiejskie. Administracyjnie Mrozy należały do gminy Kuflew w powiecie nowomińskim /Nowomińsk - obecnie Mińsk Mazowiecki/. Wieś urządzona kolonialnie, zamieszkała przeważnie przez Niemców, na pocz. XIX wieku zajmowała 301 morgów obszaru. W 1876 roku liczyła 241 mieszkańców, a w 10 lat później już ponad 400. Obszar Mrozów obejmował jeszcze inne osady młyńskie: Kozłowiznę, Dębkowiznę, Bernatowiznę, Wymyśle i Wolę Kałuską, którą założyła szlachta z sąsiedniego Kałuszyna. Pierwsza jej nazwa to Wola Szlachecka, później Wola Kałuska. Dla mieszkańców cała miejscowość była wsią Mrozy a nazwy ówczesnych osad funkcjonowały z powodu nazw młynów tam się znajdujących. Obecnie mało kto pamięta takie osady, administracyjnie również funkcjonuje już tylko miejscowość o nazwie Mrozy.
Ożywienie gospodarcze na tym terenie rozpoczęło się od chwili budowy szosy, przebiegającej przez Kałuszyn, Warszawa - Brześć, którą ukończono w 1824 roku. Z sąsiedniego Kałuszyna przybyło wtedy do Mrozów wielu Żydów, zajmujących się handlem i pośrednictwem. Po powstaniu styczniowym osiedliło się kilkanaście rodzin ziemiańskich, wysiedlonych przez władze carskie ze swoich majątków, skonfiskowanych za udział lub pomoc powstańcom. Po uruchomieniu w 1866 roku kolei żelaznej przebiegającej przez Mrozy, łączącej Warszawę z Rosją przybywało Niemców i coraz więcej Żydów. Stacja PKP wybudowana został w latach 80. XIX wieku wg projektu Alfonsa Kropiwnickiego /1803-1881/, architekta Warszawy, jako okazały murowany budynek jednopiętrowy z dużą poczekalnią i drewnianą werandą od strony torów. Dorównywała ona wielkością podobnym budynkom w Mińsku, Siedlcach i Łukowie. Poczekalnia spłonęła we wrześniu 1939 roku.
Administracyjnie Mrozy należały do gminy Kuflew, której wójtem był Franciszek Gromulski z sąsiedniej wsi Grodzisk. Ulica Krakowska przyjęła nazwę polskiego bohatera, Józefa Piłsudskiego. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Mrozy liczyły 1080 mieszkańców, około 100 domów, w tym 4 murowane. Ziemia o łącznej powierzchni 866 morgów była w posiadaniu włościan i kolonistów niemieckich. Polacy należeli do parafii Kałuszyn i Kuflew. Żydzi mieli tu swój dom modlitw /bóżnica/, szkołę /heder/, swojego wójta i sąd. Niemcy należeli do parafii w Węgrowie ale w Mrozach mieli zbór i swój cmentarz. Podział narodowościowy i religijny wyznaczał wówczas strukturę zawodową. Polacy zajmowali się tokarstwem, kołodziejstwem, stolarką oraz pracą na roli, Żydzi pośrednictwem i handlem, Niemcy pracowali na kolei i uprawiali ziemię. Niektórzy z nich sprzedali swe majątki i wyjechali do Kanady. Nieliczni, jako Volksdeutsche zostali przesiedleni przez okupacyjne władze w czasie II wojny światowej na inne tereny, a wielu związało się z Mrozami i pozostali tu, czując się Polakami. Wieś Mrozy od 1908 r. wpisana była w rejestr wsi letniskowych. Do znanego w Polsce kurortu przyjeżdżali bogaci handlarze i przemysłowcy oraz artyści i znani ludzie pióra.
Od 1973 r. gmina Mrozy, obejmująca 26 sołectw, ma ok. 9 tys. mieszkańców.
Uroczysko Bernatowizna - Nożownia, obecnie wypisane z rejestru zabytków. Pomniki przyrody - kilka dębów. Dworzec PKP z 1866r. , pomnik "Bohaterom gm. Kuflew", kilanaście XIX-wiecznych domów drewnianych z gankami. 2. Barania Ruda Wg Słownika z 1900 r. folwark, gm. Kuflew, miał 15 mieszk., 755 mr. ziemi. Dziś uroczysko. Jeszcze niedawno w okresie wakacji przyjeżdżali tu studenci na wypoczynek - wczasy w siodle. 3. Borki Wieś i folwark w gm. Łukowiec i par. Jeruzal, ma 128 mieszk. Od 1922 r. w gm. Jeruzal, od 1973 r. - gm. Mrozy. 4. Choszcze Wieś w par. Oleksin i folwark - 613 mr. należał do majątku Kuflew. Wieś liczyła 6 domów i 47 mieszk. 5. Dąbrowa Wieś w gm. i par. Kuflew, położona wzdłuż traktu Kałuszyn - Kuflew - Latowicz. W 1930 r. wybudowano tu młyn motorowy, potem zmieniono napęd na elektryczny, czynny do końca lat. 70. 6. Dębowce Wieś w gm. Łukowiec, par. Jeruzal. W 1827 r. zajmowała 266 mr. obszaru, było 14 domów i 119 mieszk. 7. Gójszcz Dawniej Gójść. Wieś w gm. Kuflew, par. Kałuszyn. Pod koniec XIX w. 18 domów, 123 mieszk. i 42 mr ziemi. Przed wojną folwark liczący 577 mr obszaru miał 22 domy, należał do majątku Kuflew. Po I wojnie była dwuklasowa szkoła, mieszkało tu 130 osób, a w 1923 r. - 98 osób w 117. domach drewnianych. Obecnie wieś liczy ok. 200 mieszk. należy do gm. Mrozy, par. Kałuszyn. 8. Grodzisk Lokowana wieś przyjęła nazwę Grodzisko, czyli pozostałość po grodzie, później po utracie końcówki "o" powstała nazwa Grodzisk. Wieś kolonialna, należała do gm. Kuflew, par. Kałuszyn. Wg A. Pawińskiego, w 1563 r. wśród miejscowości należących do par. Kałuszyn jest wieś Grodzisko. Dużo wcześniej istniało tam życie, o czy świadczy istnienie grodziska, czyli pozostałości po grodzie. Gród założyli osadnicy emigrujący na wschód od Wisły, którzy powoli pokonywali zalesione tereny, tworząc osady. Gród służył za schronienie mieszkańcom wspólnoty oraz ich dobytku w przypadku najazdu wroga, był miejscem obrad starszyzny, a byli nimi właściciele osad, a mianowicie książęta lub zamożni przybysze. Niedaleko stacji kolejowej na cyplowatym, morenowym wzniesieniu wśród łąk i pól znajdują się wały o lokalnej nazwie "okopy szwedzkie" lub "szwedzka reduta". Badania archeologiczne przeprowadzone w 1957 i 1965 roku, dowodzą, że gród z XI w. ma do dziś ślady umocnień obronnych, które otaczają konstrukcję drewnianą. Jest to grodzisko dwuczłonkowe o wymiarach 120 x 150 m z pojedynczym pierścieniem wału i wydzielonym stożkiem, wewnątrz którego górna platforma wynosi ok. 30 m średnicy. Wypełnisko wału tworzyły izbice wypełnione gliną, wewnątrz zaopatrzone w warstwę kamieni, tworzących ławę. Później jego szczyt podniesiono kamieniami, a całość oblepiono grubą warstwą gliny. Gród otoczony był podwójnym pierścieniem wałów, rozdzielonych 5-metrową fosą o głębokości 1,75 m, otaczającą go od strony zewnętrznej. Wróg, chcąc dotrzeć do podnóża wału, musiałby pokonać najpierw te fosę, potem ławę o szer. 1 m. Zabudowa zewn. takich grodów to budynki naziemne, budowane na zrąb, z piecami lub paleniskami z kamieni i często drewniana podłogą oraz chaty półziemiankowe. Podczas badań znaleziono ułamki naczyń glinianych, liczne fragm. ceramiki z XI w., węgle drzewne i kości zwierzęce. Obecnie obszar jest pod uprawą, co spowodowało zniszczenie obiektu.
Pod koniec XIX w. było 31 domostw i 916 mr. ziemi. Już w 1916 r. istniała dwuklasowa szkoła. W chwili odzyskania przez Polskę niepodległości mieszkało tu 574 osoby, a w 1923 r. 560 os. w 92 budynkach drewn. i 1 murowanym. W latach 1954-1972 Grodzisk był siedzibą GRN.
Pomnik żołnierzy z oddziału NSZ "Orła" - Zygmunta Jezierskiego, poległych 28 czerwca 1948 r. w walce z żołnierzami KBW. 9. Guzew Nazwa miejscowości pochodzi najprawdopodobniej od przezwiska osadnika "guz". Guzew /Guzów/, początkowo Wola Guzowska, którą w 1548 r. kapituła poznańska przyłączyła do parafii Kuflew. W 1827 r. było 24 domy i 207 mieszka., w chwili odzyskania przez Polskę niepodległości mieszkało tu 595 osób, od 1916 r. istniała jednoklasowa szkoła, a w 1918 r. - czteroklasowa, w 10 lat później wybudowano nowy, murowany budynek dla szkoły. Obecnie mieszka tam kilka rodzin. W l. 1983-1985 wybudowano kaplicę, a w maju 1997 r. utworzono parafię. 10. Jeruzal W 1426 r. występuje jako wieś Żeliszew lub Żelisów. Nazwa ta jest dzierżawiona i pochodzi od imienia Żelisław, polskim obyczajem skróconego w Żelisza. Miejscowość była własnością wielu rodzin: Oborskich, Głogowskich, Rudzińskich i Cieszkowskich. Dnia 24 stycznia 1533 r. bracia: Serafin, sędzia czerski i Zygmunt Oborscy otrzymali przywilej na założenia miasta. Akt lokacyjny przyznawał miastu prawo odbywania 3. jarmarków rocznie i 1. targu tygodniowo oraz zwolnienie od podatków na 12 lat. Przejawem znaczenia miast XV i XVI w. było ukształtowanie i zabudowa. Samo regularne rozplanowanie miasteczka Żeliszew miało podłoże rodzime. Względy natury obronnej wpłynęły na rodzaj zabudowy. Miasteczko miało rynek o wymiarach 100x120 m, podczas gdy Warszawa w tym samym czasie miała rynek 70x94m. Z powodu klęsk żywiołowych i wojen, miasteczko Jeruzal, podobnie jak inne, upadło ok. 1820 r.
Nazwa Żeliszew nie przetrwała długo. W okresie kontrreformacji, zwłaszcza po szewdzkim potopie /1655-1660/ i obronie Jasnej Góry, z inicjatywy licznych duchownych rozpoczęto pewne miejscowości czynić celem pielgrzymek. Ubiegano się o zdobycie cennych relikwi, reklamowano cudowne obrazy, rozgłaszano sławę cennych kościołów. Takie "święte" parafie nie mogły nosić pospolitych nazw. Żeliszew, po spaleniu, zaczął się odbudowywać, wtedy osadnicy i wędrowni handlarze ściągali tu na nowo, jak pątnicy do Jerozolimy. Proboszcz parafii chcąc ściągnąć tu pielgrzymów, postanowił zmienić nazwę na Jeruzalem, a w 1747 r. - Jeruzal. Nazwa ta bardzo szybko weszła w życie i po pewnym czasie wyparła całkowicie poprzednią.
W maju 1747 r. ks. Wacław Arciszewski opisując akta chrztu, używał już nazwy Jeruzal.
W 1795 r. właścicielem Jaruzala staje sie Florian Cieszkowski, który zmarł nagle podczas polowania w lesie w 1798 r., zostawiając swoje dobra /majątek Łukowiec/ synowi. W miejscu śmierci dziedzica żona postawiła pomnik, w obok kościoła mauzoleum. W 1777 r. w Jeruzalu było 30 domów i 180 mieszkańców. oraz biblioteka parafialna. Szkoła elementarna rządowa powstała w 1865 r. Z wykładowym jęz. rosyjskim uczono pisać, czytać liczyć, kaligrafować. W trzech oddziałach łączonych uczył jeden nauczyciel, a szkołą kierował wójt gm. Łukowiec.
W l. 1954 - 1972 Jeruzal był siedzibą GRN, od 1973 r. wieś należy do gm. Mrozy i liczy ok. 400 mieszkańców.
Kościół parafialny wybudowany w l. 1757-58 przez ówczesnego właściciela Kazimierza Rudzińskiego. Gruntownie remontowany w 1882 r., wówczas przedłużono nawę, przebudowano zakrystię i kruchtę. Drewniany, konstrukcji zrębowej, na podmurówce ceglano - kamiennej, oszalowany. Wnętrze podzielone parami profilowanych słupów na wysokich cokołach. Stropy płaskie, w prezbiterium pozorne sklepienie zwierciadlane. Okna prostokątne, w prezbiterium o łuku półkolistym wyciętym w belkach. Dach łamany, nad nawą wieżyczka o charakterze barokowym wieloboczna, ażurowa, obita blachą. Ołtarz główny barokowy, ambona z XVIII w., chrzcielnica rokokowa, obrazy z XVIII i XIX w i rzeźby z XVI w. Dzwonnica z XVIII w., drewniana, konstrukcji słupowej, oszalowana. W górnej części ażurowa, zwieńczona daszkiem namiotowym gontowym. Mauzoleum Floriana Cieszkowskiego, wystawione przez Katarzynę z Bobrownickich, usytuowane obok kościoła. Klasycystyczne, w formie łuku triumfaalnego, murowane i otynkowane z napisem: Floriano Cieszkowski Capitaneo Kleszczelewieni Ordinis s. Stanisława i Aaquiti. 11 sierpnia 1798. 11. Jeziorek Leśnictwo Jeziorek mieści się w zabytkowym drewnianym budynku o czterospadowym dachu krytym gontem z 2 poł. XIX w. Folw. należał do dóbr Kuflew i miał 296 mr. ziemi. W 1827 r. było 2 domy i 82 mieszkańców. 12. Kołacz Pierwotna nazwa Kołacze. Wieś należała do par., majątku i gm. Kuflew. 13. Kruki Wieś należała do par. i dóbr Kałuszyn, gm. Chruścice. W 1827 r. było 11 domów i 70 mieszkańców. 14. Kuflew "Kufel" - niem. słowo, pochodzące od rzeczownika Kufe i oznacza "beczka". Może "Kufel" to przezwisko właściciela istniejącej wówczas karczmy, a może od "beczki okowity" (alkohol). Wieś o pierwotnej nazwie Stok, co znaczyło źródło, lokowana na pocz. XV w. Od 1428 r. należała do dóbr Jasienieckich z Otwocka, w l.70. XV w. przeszła w posiadanie Michała Oborskiego, a następnie jego trzech synów. Jan Lubrański, bp poznański wystawił 19 stycznia 1515 r. przywilej erekcji kościoła w Stoku i wtedy wsie należące do Oborskich, odłączono od par. Latowicz i przyłączono świeżo osadzone na terenach wykarczowanych wsie: Waliska i Łukowiec. W 1521 r. miejscowość otrzymała przywilej na lokację miasta na prawie magdeburskim. Prawdopodobnie wtedy nastąpiła zmiana nazwy na Kuflew.
Do karczmy wstępowali handlarze i podróżni, poruszający się traktem handlowym z Kałuszyna do Latowicza. Po jej spaleniu, na pocz. XIX w. wybudowano w tym miejscu kapliczkę.
W XVI w. oprócz kościoła, był w Kuflewie szpital, szkoła parafialna dla mężczyzn.
W Kuflewie budowano kościoły kolejno w latach: pierwszy -1515 r. ; drugi - 1542 r.: trzeci - 1629 r. wszystkie budowane staraniem rodziny Oborskich; czwarty - 1759 r. wybudowany kosztem Rafała Ludwika Skarbka, ówczesnego właściciela miasta oraz Franciszka Kosowskiego, proboszcza parafii. Ten spłonął 8 marca 1991 r., przyczyny pożaru nie wyjaśniono. Budowa obecnego kościoła murowanego została zakończona w 1994 r.
Kuflew stracił prawa miejskie ok. 1820 roku. Słownik informuje, że w 1900 r. jest to wieś prywatna, jest 54 domy i 478 mieszkańców. Od 1865 r. do 1954 r. był gminą, potem gromadą, a od 1973 r. wsią należącą do gminy Mrozy.
W XVIII w. Kuflew należał do rodziny Łąckich. W 1842 r. 27-letni Bronisław Dąbrowski, syn Henryka Dąbrowskiego - wodza Legionów, ożenił się z Weroniką Korzbok-Łącką. W posagu ślubnym otrzymali Kuflew, gdzie w 1846 r. Bronisław Dąbrowski przygotowywał powstanie zbrojne. Zaborcy odkryli jego plany i aresztowali. Sądzony w procesie berlińskim, skazany został na 2 lata więzienia, potem wyjechał w strony rodzinne do Winnogóry, by dalej walczyć o wyzwolenie narodowe. Weronika straciła syna, nie mogła mieć już dzieci. Ten wypadek sprawił, że zakończyła się linia Dąbrowskich. Władze carskie skonfiskowały im dobra kuflewskie. Dopiero po 18. latach Weronika, po rozmowie na balu z carem Aleksandrem II, odzyskała swój ulubiony Kuflew. W dowód wdzięczności postawiła na wzgórzu w parku wielką kolumnę ku czci św. Antoniego z napisem: "Świętemu Antoniemu patronowi od rzeczy odzyskanych w podzięce - Weronika z Łackich Dąbrowska" - 1864 r. Mieszkała w Kuflewie do końca, zmarła w 1896 r. Ostatnim dziedzicem Kuflewa był Bronisław Szwejcer, jeden z najbogatszych w powiecie. Majątek obejmował ponad 8 tysięcy morgów, okazały dworek murowany, usytuowany w parku krajobrazowym. Miał 2 karety, powóz, samochód, telefon, stadninę koni, owczarnię, 2 gospod. rybne, cegielnię, zakład metalowy, gorzelnię, tartak i 6 młynów wodnych oraz żwirownię. Wojna przerwała perspektywy rozwoju Kuflewa, dziś już mało kto wie o ty, jak wspaniałą kartę w historii zapisała ta miejscowość. Na tyle ciekawa, że słynny malarz, Wojciech Kossak utrwalił ja na płótnie. W Muzeum Narodowym znajdują się dwa jego obrazy poświęcone bitwie pod Kuflewem.
dworek murowany z XIX w. w styli klasycystycznym, usytuowany na wzniesieniu. Budynek jednokondygnacyjny na planie prostokąta o powierzchni użytkowej 200 m2, usytuowany w parku krajobrazowym /25 ha/. Jest tam aleja lipowa - pomniki przyrody. Są budynki gospodarcze /dworskie/ i pozostałości po fosie, gdzie rośnie szpaler okazałych drzew. Dworek jest dziś mocno zdewastowany. W parku - pomnik św. Antoniego - symbol odzyskania Kuflewa. Przy drodze Mrozy - Latowicz znajduje się dąb i okazały głaz - pomnik z 11 listopada 1928 r. z napisem: "Dąb wolności na pamiątkę Dziesięciolecia Wskrzeszenia Polski w 1918r." Kościół otoczony jest lipami - pomniki przyrody. Jest figurka św. Jana Nepomucena - barokowa, z piaskowca, ufundowana w 1777 r., dzwonnica z XVIII w., barokowa, murowana na planie trójkąta. W górnej części, ponad daszkiem okapowym z trzech stron półkoliste przeźrocza. Dach namiotowy, kryty dachówką. Plebania z pocz. XIX w., drewniana, konstrukcji słupowo - zrębowej, na ceglanej podmurówce, parterowa, na planie prostokąta. Układ wnętrz dwutraktowy, dach naczółkowy, obecnie kryty blachą. Organistówka z 1900 roku, drewniana, na ceglanej podmurówce, budynek parterowy na planie prostokąta. Niedaleko cmentarza znajduje się drewniany krzyż z powstania styczniowego. 15. Lipiny Nazwa pochodzi od dużej ilości lip. Wieś i folw. w gm. Łukowiec, par. Jeruzal.
W 1827 r. 26 domów, 150 mieszk., 1879 r. 28 domów i 369 mieszk. Podczas II wojny, za zabicie Niemca, spalono wieś, zachował się tylko budynek strażacki, w którym ukryło się wielu mieszkańców oraz jedna sala szkolna, gdzie schroniło się 10 rodzin. W l. 1954-1972 wieś była siedzibą GRN, od 1973 r. należy do gm. Mrozy.
16. Liwiec Folwark w gm. i par. Kuflew, należący do majątku Kuflew. W 1880 r. 1 dom i 13 mieszkańców. Obecnie należy do sołectwa Sokolnik. 17. Łukówiec Dawniej Łukowiec, dopiero po I wojnie figuruje nazwa Łukówiec. Wieś osadzona na świeżo wykarczowanych terenach w 1515 r. Dobra wsi z przyległościami i miasteczkiem Jeruzal należały do rodziny Rudzińskich, potem Cieszkowskich. W 1872 r. odbyła się licytacja, podczas której kupił je hrabia August Cieszkowski, filozof i ekonomista. Po 1865 r. gmina Łukowiec z siedzibą w Latowiczu, później w Jeruzalu, należała do sądu w Latowiczu, stacji poczt. w Kaluszynie. Od 1928 r. wieś Łukówiec należała do gminy Jeruzal, od 1954 r, do gromady Jeruzal, a od 1973 r. do gminy Mrozy. Klasycystyczny dworek wzniesiony przez Cieszkowskich na pocz. XIX w., następnie kilkakrotnie przebudowany. Na planie wydłużonego prostokąta z dwoma symetrycznie rozmieszczonymi gankami od frontu, z kolumienkami podtrzymującymi trójkątne szczyty. Układ wnętrz dwutraktowy, przebudowany. Dach dwuspadowy, kryty gontem, w 1944 r. zmieniono pokrycie.
Są też pozostałości zespołu dworskiego, w tym rządcówka, resztki spichlerza neogotyckiego z 1 poł. XIX w.
18. Mała Wieś Słowo wieś oznaczało wówczas "dom, gościniec", a osada lokowana przy mieście często przybierała nazwę "Wieś", aby odróżnić ją od osady miejskiej, dodawano mała. Osada lokowana niedaleko miasta Kuflew w 2 poł. XVI w. W 1827 r. - 24 domy, 184 mieszk. Wieś należała do gm. i par. Kuflew, obecnie do gm. Mrozy i par. Kuflew. 19. Płomieniec Dawniej Płomienice. Plo, nazwa wolnej przestrzeni wodnej, jeziora, natomiast płomień pierwotnie oznaczało - popiół, ognisko. 20. Porzewnica Rzewnie to wiązki lnu, który tu uprawiano. Stąd nazwa wsi. Wśród lasu o charakterze mieszanym: olchy, dęby, świerki, sosny, czeremchy, grab, jest wieś Porzewnica. W 1827 r. 8 domostw i 66 mieszk., w 1886 r 89 mieszk, 1 mr. ziemi dworskiej i 21 włośc. Wieś należała do gm. Kuflew i par. Jeruzal. 21. Rudka Wieś w gm. i par. Kuflew. W 1827 r. 7 domów, 45 mieszk., 1886 r. 100 mieszk. Obecnie wieś w gm. i par. Mrozy.
RUDKA - dzieje sanatorium
Pierwsze zachorowania na gruźlicę zanotowano już w czasach starożytnych, na początku XIX wieku pojawiły się już epidemie. W Polsce największe nasilenie tej choroby nastąpiło na początku XX wieku. W europejskich sanatoriach przeciwgruźliczych osiągano sporą wyleczalność, dlatego polscy lekarze z uwagą obserwowali te placówki. Okazało się, że leczenie sanatoryjne gruźlicy możliwe jest nie tylko w górach, jak dotychczas sądzono, ale także w innym klimacie, tam, gdzie jest suchy przepuszczalny grunt, czyste powietrze, gęste zalesienie, małe zaludnienie, dużo światła dziennego, długo utrzymująca się pokrywa śnieżna. W 1898 r. na posiedzeniu Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego dr Teodor Dunin przedstawił projekt założenia sanatorium dla piersiowo chorych niezamożnej ludności. Dr Dunin, prezes Stowarzyszenia Lekarzy, jeden z najwybitniejszych polskich lekarzy, naukowiec i społecznik, wrażliwy na ludzką niedolę, zakończył swój odczyt apelem o pomoc w realizacji tego planu. Jego projekt poparli wybitni naukowcy. Wybrano Rudkę koło Mrozów, znanego uzdrowiska w Polsce. Miejscowość położona 56 km od Warszawy posiadała kolej, piaszczysty teren przepuszczający wodę i odpowiedni zdrowy klimat. Ziemię - 10 ha lasu - pod budowę sanatorium ofiarował ówczesny właściciel majątku Kuflew, książę Stanisław Lubomirski. Zebrano 80.000 rubli, w tym 16.000 ofiarował dr Dunin oraz wspierająca go żona Zenajda, która była jak to w dniu otwarcia określił dr Józef Jankowski "sercem budowy". Komisja przyjęła plany sporządzone przez warszawskich budowniczych: Stanisława Lilpopa i Karola Jankowskiego. Oni też nadzorowali budowę, która rozpoczęła się w 1902 roku. Zbudowano kolejkę konną, aby wozić materiał budowlany do przyszłego sanatorium, oddalonego 2,5 km od stacji w Mrozach.
Pierwszy etap budowy, przygotowany na przyjęcie 60. chorych, ukończono po sześciu latach. Na uroczyste otwarcie sanatorium w dniu 29 listopada 1908 roku przybyło ponad 100 zaproszonych gości, głównie lekarzy, z prezesem Komitetu Budowy, doktorem Duninem na czele. Oddany do użytku gmach główny był murowany, podzielony na dwie części połączone ze sobą pod kątem prostym i bardzo funkcjonalny i nowoczesny. W niecałe 4 miesiące po otwarciu, na skutek zaniedbanej i nie wyleczonej choroby zmarł dr Dunin. Jego miejsce zajął dr Henryk Dobrzycki.
W Rudce ze skutkiem leczyło chorych. Wkrótce okazało się, że liczba łóżek jest niewystarczająca w stosunku do potrzeb. W 1913 roku przystąpiono do rozbudowy sanatorium i zaplecza, ale trudna sytuacja spowodowana wybuchem wojny opóźniała prace budowlane. Sądzono, że dojdzie nawet do zamknięcia sanatorium, ale zarówno Rosja jak i Niemcy wspierali finansowo Rudkę. Jednak podczas wojny polsko - bolszewickiej w 1920 r. na teren sanatorium wkroczyły wojska rosyjskie, co spowodowało jego zamknięcie. Po dwóch latach, głównie dzięki pomocy prezesa Komitetu Sanatorium, Emila Gerlacha, ponownie zaczęto myśleć o uruchomieniu drugiego skrzydła, wyposażono laboratorium i dokonano remontów. Nie było łatwo, kłopoty finansowe trwały bezustannie. Pozytywnym znakiem dla przyszłości Rudki był fakt, że świat lekarski zaczął żywo interesować się sanatorium. Pieniędzy nie przybywało a potrzeby rosły. Dzięki wsparciu dra Czesława Wroczyńskiego, dyrektora Departamentu Zdrowia, przedsiębiorczości dra Tadeusza Rechniowskiego, dyrektora sanatorium oraz zaangażowaniu i ofiarności wielu ludzi, prace budowlane zostały zakończone i 18 grudnia 1927 r. przyjechało ponad 80 zaproszonych gości na uroczyste otwarcie i poświęcenie drugiego skrzydła. Członkowie Komitetu dla upamiętnienia zasług Emila Gerlacha, postanowili nazwać wzniesioną budowlę Jego imieniem, wmurowując tablicę nad głównym wejściem. W następnych latach wciąż dobudowywano, modernizowano i remontowano budynki i urządzenia. Nowoczesny sprzęt medyczny, woda, centralne ogrzewanie, własna linia telefoniczna, radioodbiornik, aparat do wyświetlania filmów animowanych były w latach 20. ogromnym luksusem. Sanatorium i jego otoczenie, dzięki prezesowi, Gerlachowi, było wciąż terenem ulepszeń. Emil Gerlach był najwybitniejszą, obok twórcy sanatorium, postacią w dziejach Rudki. Bezinteresownie poświęcił całe swoje życie dla tego pięknie położonego uzdrowiska. Zmarł w 1941 roku.
Dodatkową atrakcją tego miejsca był tramwaj konny, który służył już tylko do przewozu pacjentów i ich gości oraz wczasowiczów. Rudkę odwiedzali znani lekarze, artyści oraz prasa i radio. Z okazji 30-lecia sanatorium urządziło swoją ekspozycję na Pierwszej Polskiej Wystawie Szpitalnictwa. Jury przyznało Rudce najwyższe odznaczenie - Dyplom Honorowy.
Wybuch II wojny światowej zahamował ten wspaniały rozwój sanatorium w Rudce. Stało się szpitalem dla rannych żołnierzy, władze niemieckie utworzyły oddział tyfusowy i gruźliczy dla chorych narodowości niemieckiej. W lipcu 1944 roku okupanci zarekwirowali całe sanatorium. Część sprzętu przewieziono do Warszawy, gdzie wszystko uległo zniszczeniu w czasie powstania. W sierpniu placówkę zajęło wojsko radzieckie.
Po zniszczeniach wojennych, w maju 1945 r. Sanatorium zostało uruchomione na nowo. Pomoc ze strony państwa, władz gminnych, starania długoletniego dyrektora, dra Zygmunta Śladkowskiego oraz ofiarność i wysiłek pracowników pozwoliły w szybkim tempie uzupełnić straty i rozwinąć pełną działalność o nowe kierunki lecznictwa.
W 1950 r. w oparciu o uchwałę Rady Ministrów, sanatorium w Rudce zostało upaństwowione i automatycznie zakończył swą działalność Komitet Sanatorium z doktorem Marcinem Kasprzakiem na czele. Uzdrowisko nadal funkcjonowało jako sanatorium przeciwgruźlicze. Od 1976 r. zmieniła się jedynie nazwa na Specjalistyczny Zakład Opieki Zdrowotnej Gruźlicy i Chorób Płuc w Rudce i cały czas trwały różnorodne zajęcia edukacyjne i rozrywkowe oraz formy życia kulturalnego. Przyjeżdżali ludzie pióra i artyści. Gościli tu m.in.: Melchior Wańkowicz, Wojciech Żukrowski, Teresa Bojarska, Hanka Bielicka, Kazimierz Brusikiewicz, Rena Rolska, Edward Dziewoński, Wojciech Siemion i inni. Jak napisał w 1979 roku jeden z wieloletnich dyrektorów, dr Jan Gliński "Rudka dobrze służyła i służy społeczeństwu i chorym, dla których została stworzona."
Przez 92 lata Rudka pomagała zwalczać gruźlicę, od 2001 roku zmieniła profil działalności, pozostawiając lżejsze choroby dróg oddechowych i oskrzeli, a miejsce gruźlicy zajęła rehabilitacja i zakład pielęgnacyjno - opiekuńczy.
22. Skruda Wyraz prasłowiański "skródlić", znaczy bronować, przez mylne "u". Dawniej Skroda. Wieś w gm. Kuflew, par. Oleksin. W 1827 r. 7 domów, 63 mieszk, w 1880 r. 13 domów i 135 mieszk., ww11918 r wieś liczyła 242 osoby, dziś ok. 100. 23. Skrzeki Folw. w gm. i par. Kuflew. W 1827 r. było 2 domy i 10 mieszk, w 1886 r. 66 mieszk. Folw. miał 370 mr obszaru i młyn wodny. Dziś Skrzeki to piękne rekreacyjne miejsce ze stawem, usytuowanym wśród lasów. 24. Sokolnik Dawniej Sokolniki. Nazwa pojawiła się w źródłach od XIV w. Sokolnikami nazywano ludzi, którzy opiekowali się gniazdami sokolimi i przysposabiali sokoły do łowów.
Wieś i folw. wchodziła w skład dóbr, gm. i par. Kuflew. W 1827 r. 9 domostw i 89 mieszk., 1879 r. - 179 mieszk., którzy posiadali 645 mr., a ziemi dworskiej było 457 mr. W chwili odzyskania niepodległości mieszkało tu 495 osób. Szkoła powszechna działała od ok. 1920 r. do końca lat 90. Od 1985 r. mieszkańcy maja swoją kaplicę.
25. Teklina Dawniej Teklin w gm. Łukowiec, par. Jeruzal. Folwark w 1883 r. oddzielony od dóbr Lipiny miał 395 mr. obszaru. Obecnie należy do Lipin. 26. Topór Topór, toporek - na Rusi siekierą nazywali Moskale. Wieś w gm. Kuflew, par. Jeruzal, w 1827 r. 18 domów, 149 mieszk, w 1880 30 domów i 255 mieszk. 27. Trojanów Wieś i kol. w gm. i par. Kuflew, w 1827 r. było 8 domów i 83 mieszk. W latach międzywojennych działała szkoła powszechna. 28. Wola Paprotnia Wola - nazwa dawana wsiom rolniczym, stanowiącym odrębną kategorię osad. Potrzeba zużytkowania pustych obszarów leśnych wywołała zakładanie wsi z ludnością wolną lub przybywającą z obcych krajów, przeważnie z Niemiec. Osadnikom tym dawano działy ziemi z uwolnieniem na okres do 20 lat od wszystkich czynszów, opłat i podatków i prawa niemieckie. Na Mazowszu najliczniej występują Wole w XV wieku. Często Wola zamieniała nazwę na drugi człon, np. Wola Guzowska na Guzew. Wieś w gm. i par. Kuflew., w 1827 r. 2 domostwa i 16 mieszk. 29. Wola Rafałowska Wola - nazwa dawana wsiom rolniczym, stanowiącym odrębną kategorię osad. Potrzeba zużytkowania pustych obszarów leśnych wywołała zakładanie wsi z ludnością wolną lub przybywającą z obcych krajów, przeważnie z Niemiec. Osadnikom tym dawano działy ziemi z uwolnieniem na okres do 20 lat od wszystkich czynszów, opłat i podatków i prawa niemieckie. Na Mazowszu najliczniej występują Wole w XV wieku. Często Wola zamieniała nazwę na drugi człon, np. Wola Guzowska na Guzew. To zapewne Ruska lub Rudzka Wola, w której w 1576 r. Adam Oborski, właściciel Kuflewa, miał 3 łany ziemi. Wg mapy z 1831 r. jest to wieś Budy. Osada lokowana przez szlachcica Rafała, który osiedlił się tu wraz z rodziną i służbą. Po wykarczowaniu pasma leśnego, wybudowano pierwsze budynki. Wtedy mogła być nadana nazwa Budy, co znaczyło "usiedlić", później budy, budnik oznacz. "budować, budowla". Potem zmieniono nazwę od imienia Rafał.
Wieś w gm. i par. Kuflew. Gmina Kuflew miała swoja siedzibę w Woli Rafałowskiej. aż do czasów powojennych.
Kapliczka przydrożna z 1851 r., ufundowana po powst. listopad., w którym miejscowa ludność brała czynny udział. Kapliczka drewn. konstrukcji zrębowej, oszalowana, czworoboczna z wejściem zamkniętym odcinkowo oraz dwoma okulusami w ścianach bocznych, dach namiotowy, kryty gontem, zwieńczony kutym, żelaznym krzyżem. Jest żuraw i chałupy z XIX w. Przed wojną wieś była w rejestrze wsi letniskowych. |
