Gmina Kałuszyn

1. Kałuszyn

Nazwa jest notowana od XV w.: Kaluschino - 1456 r., Kałuszyn - 1563 r. Jest utworzona za pomocą dzierżawczego przyrostka - ino (wtórnie -in) od nazwy osobowej Kałusz lub Kałusza, którą nosił właściciel lub pierwszy założyciel osady. W nazwie osobowej można wyróżnić podstawę kał - "błoto, muł" i przyrostek -sz, -sza. Nazwa miejscowa Kałuszyno była ponadto członem utożsamiającym w kilku nazwach zestawionych, określających miejscowości tworzące kiedyś tzw. okolicę szlachecką, powstałą z podziału gruntów na drodze spadkowej między potomków właścicieli Kałuszyna, są to: Kałuszyno-Abramy, Kałuszyno-Miliszewo, Kałuszyno-Mroczki, Kałuszyno-Olszewice, Kałuszyno-Przybysze, Kałuszyno-Stoczek i Kałuszyno-Szymony. Nazwy zestawione w znacznej mierze utraciły później człon utożsamiający.

Dawniej Kałuszyno. Miasto nad rz. Witówką w pow. nowomińskim. Leży przy szosie z Warszawy do Brześcia Litewskiego. Po wybudowaniu traktu brzeskiego w 1823 r. następiło ożywienie i rozwój miasta. W 1827 r. 145 domów i 1826 mieszkańców, w 1861 r. - 228 domów (5 murow.) i 4566 mieszk., w tym 3958 żydów, zaś w 1877 r 319 domów, w tym 8 murowanych, a ludność wzrosła do 7532 mk. (33628 mężczyzn, 3904 kobiet), przeważnie żydów. Kościół stanowił pierwotnie filię par. w Grębkowie. W 1472 r. za staraniem Stanisława Kałuskiego, dziedzica Kałuszyna, zamieniony na parafialny. 24.10.1472 r. Andrzej z Bnina, bp poznański, erygował nową parafię w Kałuszynie pod wezwaniem św. Stanisława Biskupa i Męczennika. Parafia składała się z 16 wsi. Za miastem przy szosie w stronę Siedlec, znajduje się cmentarz mahometański, założony przez stojących tu niegdyś czerkiesów kaukazkich. W końcu XIX w. dobra Kałuszyna składały się z folwarków: Kałuszyn, Patok, Olszewice, Kruki, fabryka garnków Kazimierzów, młyny w Ryczołku, Mrozy z osadami, Wola Kałuska, Zawada, Potok, łącznie 2892 mr. obszaru. Oprócz kościoła parafialnego, Kałuszyn miał magistrat, szkołę początkową męską, stację pocztową, szpital dla starozakonnych, bóżnicę i szkołę. Z zakładów fabrycznych istniały: 3 fabryki tałesów, 1 fabryka mydła i świec, 2 olejarnie, 1 garbarnia, 2 fabryki octu. Kałuszyn był wsią, w której dziedzic Wojciech Opacki uzyskał od Augusta II w 1718 r. przywilej na założenie miasta. Misteczko uzyskało prawo do targów i 12. jarmarków w roku. Kolejno był własnością: Rudzińskich, hr. Józefy Zamojskiej, gen. Aleksandra Rożnieckiego. Herb miasta przedstawia czarnego kozła w żółtym polu. Kozioł pochodzi z klejnotu herbu rodziny Zamojskich, XIX-wiecznych właścicieli miasta. W czasie powstań narodowych w Kałuszynie dochodziło do bitew, kilkakrotne pożary dotkliwie niszczyły drewniana zabudowę miasta. Podczas II wojny światowej, w dniach 11-12 września 1939 r. armia hitlerowska zburzyła je prawie doszczętnie, kiedy to rozegrała się walka o Kałuszyn. Strona polska pod dow. gen. Wincentego Kowalskiego poniosła w niej duże straty, jednak znacznie większe straty poniosła strona niemiecka. Bitwa pod Kałuszynem - zdaniem historyków - należy do najpiękniejszych kart polskiego oręża w kampanii wrześniowej. W 1942 r. Niemcy utworzyli w mieście getto dla ludności żydowskiej i umieścili w nim ok. 6 tys. osób, które potem w większości wywieźli do Treblinki.

kościół parafialny murowany, neogotycki wzniesiony w l. 1889-93 wg projektu wrchit. Józefa Piusa Dziekońskiego. Wewnątrz w ołtarzu głównym obraz M.E. Andriollego z 1892 r., przedstawiający Wniebowzięcie NMP, w bocznym obraz św. Stanisława z 1800 r. gruntownie przemalowany w XIX w., stara kropielnica granitowa, kielichy, lichtarze z 1 poł XIX w., ornaty z XVIII w. Tablice poświęcone por. Ludwikowi Wolańskiemu "Lubicz" i 6 pp z 1DP, na zewnątrz wmurowana macewa z cmentarza żydowskiego z napisem: "Kałuszyn 1939 - Polaków 3000, Żydów 6500". Plebania - zbudowana w 1837 r. kosztem gen. Al. Rożnieckiego. Klasycystyczna, murowana z cegły, tynkowana, parterowa, na planie prostokąta z przebudowaniami. Układ wnetrz dwutraktowy z sienią na osi. Dach naczółkowy, kryty dachówką. W ogrodzie plebani figura św. Jana Nepomucena, żeliwna z ok. poł. XIX w. na nowym cokole granitowym. Cmentarz żydowski i pozostałości po cmentarzu muzułmańskim. Pomnik w centrum miasta, wsparty na czterech kolumienkach poświęcony bojownikom o niepodległość, zbudowany przed II wojną. Ratusz, wzniesiony na pocz. XIX w., przebudowany w 1934 r. Klasycystyczny, murowany z cegły, tynkowany, piętrowy, podpiwniczony. Na planie prostokąta, dach czterospadowy kryty blachą. Strażnica murowana z 1918 r. Obiekt 32 - pokojowy. Poczta z pocz. XIX w., murowana, klasycystyczna, na planie prostokąta .Elektrownia z 1927 r. zasilała swym prądem miejską sieć elektryczną do 1946 r., po czym miasto otrzymało prąd z sieci ogólnokrajowej. Po zdemontowaniu urządzeń elektrowni mieściła się tu wytwórnia obuwia.

2. Abramy

Nazwa pochodzi od biblijnego imienia Abram.

Pod koniec XIX w. wieś była w gminie Chruścice, parafii Kałuszyn.

3. Augustówka - zajazd

Wg Słownika z 1900 r. kol. gm. Chruścice, par. Kałuszyn, ma 49 mieszk., 86 mr. ziemi.

4. Budy Przytockie

5. Chrościce

Wieś, gm. Chrościce, par. Kałuszyn. W 1827 r. było 17 domów, 107 mieszk. Folwark Ch. rozciągał się na wsie: Szymbory, Jabramy, Wólka Kałuska.

6. Falbogi

Wieś w pow. nowomińskim, gm. Chruścice, par. Kałuszyn. W 1827 r. było 15 domów, 154 mieszk.

7. Garczyn Mały i Duży

Wieś w pow. węgrowskim, gm. Czarnogłów, par. Wiśniew. W 1880 r. było 17 domów, 124 mieszk. i 287 mr. obszaru.

8. Gołębiówka

Wieś i folw., pow. węgrowski, gm. Sinołęka, par. Kałuszyn. W 1827 r. było 15 domów, 85 mieszk. Pod koniec XIX w. 18 domów 200 mieszk. i 639 mr. obszaru, był młyn wodny i kopalnia żwiru.

9. Górki

10. Groszki Stane i Nowe

Wieś i folw. w pow. węgrowskim, gm. Sinołęka, par. Grębków. W 1827 r. - 17 domów, 107 mieszk, pod koniec XIX w. 15 domów, 233 mieszk, 1265 mr. obszaru.

11. Kazimierzów

Osada w gm. Kuflew, par. Kałuszyn. Należała do dóbr Kałuszyn. Istniała tu fabryka kafli ozdobnych - 1861 r.

12. Kluki

Wieś w gm. Chruścice, par. Kałuszyn, pod koniec XIX w. 12 domów i 86 mieszk.

13. Leonów

Wieś włościańska w gm. i par. Jakubów. W 1880 r. na 1179 morgach było 12 domostw.

14. Marianka

15. Marysin

16. Milew

Wieś w gm. Chruścice, par. Kałuszyn. W 1880 r. - 16 domów, 109 mieszk. W wykazie jest też Milew - wieś w pow. węgrowskim, gm. Sinołęka, par. Kaluszyn, było 8 domów, 56 mieszk. i 94 mr. obszaru.

17. Mroczki

18. Olszewice

Wieś w gm. Chróścice, par. Kałuszyn, W 1827 r. 34 domy, 195 mieszk., w 1886 r - 340 mieszk.

19. Patok

20. Piotrowina

21. Przytoka

Wieś i folw. w gm. i par. Jakubów. Leży przy żródłach rz. Mieni, w 1827 r 6 domów, 37 mieszk, w 1886 r - 139 mieszk. Folwark oddzielony w 1871 r. od dóbr Łaziska, mial 663 mr obszaru.

22. Ryczołek

Folwark w gm. Kuflew, par. Kałuszyn. W 1827 r. 1 dom, 12 mieszk. i w par. Jakubów. Osada młyńska, wchodząca poprzednio w skład dóbr Kałuszyn.

23. Sinołęka

Wieś i folw., pow. węgrowski, gm. Sinołęka, par. Grębków. W 1827 r. 21 domów, 141 mieszk., w 1886r. - 299 mieszk. Dobra Sinołęki składały się z folw.: Sinołęka i Groszki. Gmina Sinołęka miała 13.556 mr. obszaru. i 1393 mieszk. W skład gminy wchodziły: Barak-Trzebucki, Barak-Sinołęcki, Bojmie, Choszcze, Gołębiówka, Groszki, Jagodne-Chojeczno, Kuźnica, Mingosy, Milew, Oleksin, Podhulanka, Ryczyca, Sionna, Sinołęka, Sosnowe, Stoczek-Trzebucki, Stoczek-Sinołęcki, Szymkowizna, Trzebucza, Wilczonek, Wysypka i Żdżary.

24. Szembory

Wieś w gm. Chróścice, par. Kałuszyn. W 1827 r. 3 domy i 22 mieszk.

25. Szymony

Wieś w gm. Chróścice, par. Kałuszyn. W 1827 r. 20 domów i 126 mieszk., w 1886 r. mieszkała tu częściowa szlachta. Istniał też browar piwny.

26. Wąsy

Wieś w gm. Chróścice, par. Kałuszyn. W 1827 r. 14 domów i 93 mieszk.

27. Wity

28. Wólka Kałuska

29. Zimnowoda

Wieś i folw. w pow. węgrow., gm. Czarnogłów, par. Wiśniew, w 1827 r. 17 domów i 133 mieszk. W 1885 r folwark to wieś: Zimnowoda, Garczyn.

30. Żebrówka

Wieś w pow. radzym., gm. Rudzienko, par. Wiśniew, w 1886 r. 256 mieszk.